Giáo dục STEM: Lịch sử, xu hướng và ứng dụng

Ngày đăng

Từ lịch sử hình thành đến các biến thể như STEAM, STREAM và những mô hình giáo dục phổ biến trên thế giới, STEM đã không ngừng phát triển. Bài viết giúp hiểu rõ các phương pháp triển…

Ngày nay, STEM xuất hiện trong nhiều chương trình giáo dục, từ những giờ khám phá ở trường mầm non đến các dự án robot, lập trình và nghiên cứu kỹ thuật. Tuy nhiên, STEM không đơn thuần là học lập trình, lắp ráp robot hay thực hiện thí nghiệm. Đó là cách tiếp cận giúp người học kết nối kiến thức với thực tế, biết đặt câu hỏi, vận dụng hiểu biết và tìm giải pháp cho một vấn đề.

STEM đã hình thành và phát triển như thế nào? Tại sao bên cạnh STEM còn có STEAM, STREAM? Và trường mầm non có thể vận dụng những mô hình giáo dục nào để vừa phù hợp với trẻ nhỏ, vừa giữ được tinh thần khám phá và sáng tạo?

1. STEM là gì?

STEM là chữ viết tắt của bốn lĩnh vực: Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật) và Mathematics (Toán học).

Minh họa bốn lĩnh vực Science, Technology, Engineering, Mathematics của giáo dục STEM
STEM kết nối khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học trong những nhiệm vụ học tập có ý nghĩa.

Giáo dục STEM không nhất thiết phải dạy bốn môn riêng lẻ trong cùng một tiết học. Điều cốt lõi là tạo cơ hội để người học lựa chọn và vận dụng những kiến thức cần thiết khi khám phá hoặc giải quyết một vấn đề cụ thể. Ví dụ, khi xây một cây cầu mô hình, trẻ vừa quan sát độ vững của kết cấu, vừa đếm số thanh ghép, so sánh kích thước và thử các cách lắp khác nhau.

2. Lịch sử hình thành và phát triển của STEM

Nguồn gốc của giáo dục tích hợp khoa học và kỹ thuật có từ trước khi chữ viết tắt STEM trở nên phổ biến. Tại Hoa Kỳ, trong thập niên 1990, Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF) thường dùng thuật ngữ SMET để chỉ Science, Mathematics, Engineering và Technology. Năm 2001, cách gọi STEM được NSF phổ biến rộng hơn, tạo dấu ấn trong các chương trình và chính sách giáo dục.

Đồ họa các mốc phát triển tiêu biểu của giáo dục STEM từ thập niên 1990 đến hiện nay
Một số giai đoạn đáng chú ý trong quá trình STEM được phổ biến và mở rộng ứng dụng trên thế giới.

Cần phân biệt thời điểm thuật ngữ xuất hiện với thời điểm thuật ngữ được phổ biến. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã chỉ ra cách dùng chữ viết tắt STEM trong hồ sơ từ thập niên 1960. Vì thế, mốc 2001 nên được hiểu là bước lan tỏa quan trọng, không phải thời điểm từ STEM xuất hiện lần đầu.

Từ những năm 2000, giáo dục STEM ngày càng được quan tâm như một hướng phát triển năng lực khoa học – công nghệ và giải quyết vấn đề. Các mô hình học tập dựa trên dự án, khám phá và thiết kế kỹ thuật được vận dụng rộng rãi hơn. Về sau, STEM tiếp tục mở rộng sang nghệ thuật, ngôn ngữ và giáo dục sớm, đồng thời gắn với những chủ đề như môi trường, phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo.

3. Các biến thể thường gặp của STEM

STEAM – Khi khoa học kết hợp với nghệ thuật

STEAM bổ sung chữ A – Arts (Nghệ thuật). Nghệ thuật ở đây không chỉ là tô màu hay trang trí sản phẩm mà còn bao gồm tư duy thiết kế, thẩm mỹ, tưởng tượng và cách thể hiện ý tưởng. Ví dụ, trẻ thiết kế một ngôi nhà vừa đứng vững, vừa có bố cục và màu sắc theo ý thích.

STREAM – Mở rộng sang đọc hiểu và ngôn ngữ

STREAM là một cách gọi mở rộng, thường bổ sung R – Reading (đọc hiểu), đôi khi gắn với cả kỹ năng đọc và viết. Ở mầm non, giáo viên có thể kể chuyện, đưa ra thử thách, cho trẻ thực hiện rồi khuyến khích các em thuật lại quá trình bằng lời nói, tranh vẽ hoặc ký hiệu.

STEM+C – Nhấn mạnh tư duy lập trình

STEM+C đặt thêm trọng tâm vào C – Coding (lập trình). Trẻ có thể làm quen với trình tự hành động và tư duy thuật toán bằng trò chơi sắp xếp thẻ lệnh, đường đi trên ô vuông hoặc robot đơn giản, không nhất thiết phải tiếp xúc sớm với mã lệnh phức tạp.

STEAM, STREAM và STEM+C là những cách mở rộng STEM theo mục tiêu giáo dục, không phải các cấp độ bắt buộc phải học lần lượt. Tên gọi và nội hàm có thể khác nhau giữa các chương trình.

Ảnh thực tế hai trẻ mầm non chơi với các mô hình lắp ghép trong lớp
Trẻ làm quen với thiết kế, kết cấu và cách phối hợp qua hoạt động lắp ghép thực tế.

4. Thế giới đang ứng dụng STEM như thế nào?

Hoa Kỳ: Khám phá và giải quyết vấn đề thực tiễn

Tại Hoa Kỳ, nhiều chương trình STEM đưa học sinh vào những tình huống cần quan sát, thử nghiệm và thiết kế giải pháp. Chu trình thiết kế kỹ thuật của Engineering is Elementary là một ví dụ quen thuộc: trẻ đặt câu hỏi, tưởng tượng, lập kế hoạch, chế tạo rồi cải tiến. Trọng tâm không phải là làm đúng một mẫu có sẵn mà là học qua quá trình thiết kế và thử sai.

Vương quốc Anh: Kết nối nhà trường với nghề nghiệp

Tổ chức STEM Learning hỗ trợ tài liệu, bồi dưỡng giáo viên và mạng lưới STEM Ambassadors, đưa các chuyên gia, người làm nghề khoa học – công nghệ đến gần học sinh. Qua đó, học sinh nhìn thấy kiến thức đang được sử dụng như thế nào ngoài lớp học.

Singapore: Học tập ứng dụng

Singapore chú trọng những chương trình học tập ứng dụng, trong đó các hoạt động STEM giúp học sinh kết nối khoa học với tình huống thực tế, thực hành giải quyết vấn đề và làm việc theo nhóm. Cách triển khai thay đổi tùy cấp học, không phải mô hình thống nhất cho tất cả trường.

Australia: STEM từ những năm đầu đời

Australia có chương trình Early Learning STEM Australia (ELSA) dành cho giáo dục sớm. Chương trình kết hợp hoạt động chơi, trải nghiệm trực tiếp và công cụ số phù hợp, đồng thời hỗ trợ giáo viên tổ chức hoạt động khoa học, toán học và tư duy STEM cho trẻ nhỏ.

Châu Âu: Tích hợp liên môn và cộng đồng giáo viên

Các sáng kiến như Scientix thúc đẩy việc chia sẻ tài liệu, kết nối giáo viên và phát triển các hoạt động STEM. Những chủ đề môi trường, năng lượng, thiết kế và phát triển bền vững thường được sử dụng để liên hệ kiến thức với cuộc sống.

Nhìn chung, điểm gặp nhau giữa các cách tiếp cận là đưa người học từ vai trò tiếp nhận kiến thức sang chủ động đặt câu hỏi, tìm hiểu, thực hiện và giải thích kết quả.

5. Những mô hình giáo dục STEM phổ biến

Mô hình 5E – Học tập qua khám phá khoa học

5E gồm Engage (Gắn kết) – Explore (Khám phá) – Explain (Giải thích) – Elaborate (Vận dụng, mở rộng) – Evaluate (Đánh giá). Mô hình phù hợp với hoạt động tìm hiểu hiện tượng: vì sao vật nổi hoặc chìm, cây cần gì để lớn lên, ánh sáng tạo bóng như thế nào.

Mô hình EDP – Học tập qua thiết kế kỹ thuật

EDP (Engineering Design Process) là quá trình xác định nhu cầu, nảy sinh ý tưởng, lập kế hoạch, tạo ra giải pháp rồi kiểm tra và cải tiến. Các nhiệm vụ như xây cầu cho ô tô đồ chơi, làm thuyền nổi hay xây ngôi nhà đứng vững đặc biệt phù hợp với mô hình này.

Học tập dựa trên dự án (PBL)

Project-Based Learning tổ chức việc học quanh một chủ đề hoặc vấn đề kéo dài qua nhiều hoạt động. Ví dụ, dự án “Khu vườn của bé” có thể bao gồm tìm hiểu cây, thiết kế khu trồng, gieo hạt, chăm sóc và theo dõi sự phát triển.

Tích hợp liên môn

Thay vì chia tách kiến thức theo từng môn, giáo viên kết nối những nội dung cần thiết trong một tình huống. Khi trồng cây, trẻ có thể quan sát điều kiện sống của thực vật, đo chiều cao, đếm lá, phân loại hạt và sử dụng những dụng cụ an toàn.

Học tập trải nghiệm và góc STEM

Góc STEM với các khối lắp ghép, vật liệu đơn giản, dụng cụ đo, bộ quan sát hay các thử thách mở giúp trẻ chủ động lựa chọn hoạt động, quay lại hoàn thiện sản phẩm và chia sẻ với bạn. Đây là hình thức tổ chức có thể kết hợp linh hoạt với 5E, EDP hoặc học tập dựa trên dự án.

6. Vận dụng STEM vào giáo dục mầm non như thế nào?

Với trẻ mầm non, đặc biệt ở độ tuổi 4–6, giáo dục STEM nên bắt đầu bằng những câu hỏi và trải nghiệm gần gũi với đời sống. Không cần cố đưa đủ bốn chữ STEM vào từng tiết học. Giáo viên cần xác định mục tiêu thực sự: trẻ đang khám phá một hiện tượng hay thiết kế một giải pháp?

Nếu trẻ quan sát, dự đoán và tìm lời giải thích cho một hiện tượng khoa học, mô hình 5E có thể phù hợp. Nếu trẻ cần làm ra sản phẩm đáp ứng một yêu cầu cụ thể, EDP là lựa chọn hữu ích.

Quy trình EDP 5 bước gợi ý cho trẻ mầm non

  1. Nêu vấn đề: Giáo viên tạo một tình huống thực tế, gần gũi và có mục đích rõ ràng.
  2. Tưởng tượng và khám phá: Trẻ quan sát, thử vật liệu, nêu ý tưởng và tìm hiểu các cách giải quyết.
  3. Lên kế hoạch và thiết kế: Trẻ chọn giải pháp, thảo luận và thể hiện kế hoạch bằng lời nói, tranh vẽ hoặc cách sắp xếp vật liệu.
  4. Chế tạo và thực hiện: Trẻ sử dụng học cụ, vật liệu để tạo mô hình hay giải pháp của mình.
  5. Thử nghiệm, đánh giá và cải tiến: Trẻ kiểm tra xem sản phẩm có đạt yêu cầu không, chia sẻ điều đã quan sát và thử thay đổi để tốt hơn.

Ví dụ, với hoạt động “Xây cây cầu cho ô tô đi qua”, giáo viên đặt câu hỏi: “Làm sao để chiếc xe vượt qua con suối?”. Trẻ khám phá các thanh ghép, tưởng tượng cách làm cầu, chọn phương án, lắp mô hình rồi thử cho xe chạy qua. Khi cầu bị sập hoặc xe không đi được, trẻ được khuyến khích thay đổi kết cấu và thử lại.

Năm bước này là một cách điều chỉnh theo tinh thần EDP cho lứa tuổi mầm non, không phải quy trình duy nhất hoặc khuôn mẫu bắt buộc. Trẻ có thể quay lại khám phá, đổi kế hoạch hoặc thử nhiều lần trong cùng một hoạt động. Đánh giá cần chú trọng quá trình tham gia, cách trẻ suy nghĩ và phối hợp hơn là chỉ nhìn sản phẩm cuối cùng.

7. Kết luận: Bắt đầu STEM mầm non từ niềm vui khám phá

Hành trình phát triển của STEM cho thấy một xu hướng chung: giáo dục ngày càng chú trọng việc kết nối kiến thức với cuộc sống và tạo cơ hội để người học chủ động giải quyết vấn đề. Dù lựa chọn STEM, STEAM hay một mô hình tổ chức cụ thể, giá trị cốt lõi vẫn là quan sát, suy nghĩ, thực hành, trao đổi và học từ trải nghiệm.

Đối với trường mầm non, STEM không nên trở thành những tiết học nặng về lý thuyết hay chạy theo thiết bị đắt tiền. Nhà trường có thể bắt đầu từ góc khám phá, những học cụ quen thuộc, các nhiệm vụ vừa sức và những câu hỏi gợi mở của giáo viên.

Một hoạt động STEM thành công không chỉ kết thúc bằng sản phẩm trẻ làm được, mà còn mở ra những câu hỏi mới khiến trẻ muốn tiếp tục tìm hiểu.

Tài liệu tham khảo

ĐỒNG HÀNH CÙNG NHÀ TRƯỜNG

Biến ý tưởng hay thành giờ học vui.

Tìm hiểu giải pháp STEM/STEAM và các hoạt động phù hợp với lớp học của bạn.

Trao đổi cùng chúng tôi