Tổ chức hoạt động STEM/STEAM mầm non theo mô hình 5E

Ngày đăng

Tìm hiểu quy trình giáo dục STEM/STEAM theo mô hình 5E, các hình thức tổ chức hoạt động trong trường mầm non và ví dụ thực tế giúp giáo viên triển khai bài học khám phá khoa học…

Giáo dục STEM/STEAM ở mầm non không bắt đầu từ những bài giảng khoa học phức tạp. Trẻ học bằng cách đặt câu hỏi, trực tiếp quan sát, thử nghiệm và chia sẻ điều mình khám phá. Mô hình 5E giúp giáo viên kết nối các trải nghiệm đó thành một tiến trình có mục tiêu rõ ràng, nhưng vẫn giữ được tinh thần “học bằng chơi, chơi mà học”.

1. Mô hình 5E là gì?

5E là mô hình tổ chức dạy học do Biological Sciences Curriculum Study (BSCS) phát triển, gồm năm giai đoạn: Engage, Explore, Explain, Elaborate và Evaluate. Mô hình đặc biệt phù hợp với các hoạt động khám phá khoa học, vì trẻ được quan sát và tự tìm hiểu trước khi giáo viên giúp hệ thống hóa kiến thức.

Sơ đồ quy trình 5E gồm Gắn kết, Khám phá, Giải thích, Vận dụng và Đánh giá
Sơ đồ năm giai đoạn của mô hình 5E trong hoạt động STEM/STEAM mầm non.

Bước 1. Engage – Gắn kết, khơi gợi hứng thú

Giáo viên giới thiệu một câu chuyện, hiện tượng hoặc tình huống khiến trẻ tò mò; đồng thời tìm hiểu điều trẻ đã biết. Ví dụ, cô cho trẻ quan sát chiếc lá và viên sỏi trên mặt nước rồi hỏi: “Theo con, vật nào sẽ nổi? Vì sao?”

Bước 2. Explore – Khám phá, trải nghiệm

Trẻ được dùng giác quan và học cụ phù hợp để quan sát, thao tác, so sánh, thử nghiệm. Giáo viên tổ chức môi trường an toàn, lắng nghe và gợi mở thay vì vội giải thích hoặc đưa ra đáp án.

Bước 3. Explain – Giải thích, chia sẻ

Trẻ kể lại những gì vừa xảy ra, nêu nhận xét hoặc mô tả bằng tranh, cử chỉ. Từ các kết quả thực tế, giáo viên giúp trẻ diễn đạt rõ hơn và hình thành hiểu biết ban đầu phù hợp với lứa tuổi.

Bước 4. Elaborate – Vận dụng, mở rộng

Trẻ sử dụng điều đã khám phá để thử một tình huống mới. Chẳng hạn, sau hoạt động nổi – chìm, trẻ tạo chiếc thuyền bằng giấy bạc, thay đổi hình dáng và đếm xem thuyền chở được bao nhiêu vật nhỏ trước khi chìm. Nếu có trang trí, kể chuyện hoặc vẽ thiết kế, hoạt động cũng có thể tích hợp yếu tố nghệ thuật của STEAM.

Bước 5. Evaluate – Đánh giá

Giáo viên quan sát mức độ tham gia, khả năng dự đoán, trao đổi, vận dụng và sự tiến bộ của từng trẻ. Trẻ tự chia sẻ: “Con phát hiện được điều gì?”, “Con muốn thử cách nào khác?” Đánh giá không chỉ xuất hiện ở cuối buổi mà có thể diễn ra trong suốt hoạt động.

Lưu ý chuyên môn: 5E là chu trình học tập, không phải năm phần việc bắt buộc hoàn thành trong một tiết. Một chủ đề có thể kéo dài nhiều buổi; trẻ cũng có thể quay lại khám phá và giải thích khi xuất hiện câu hỏi mới.

2. Hình thức tổ chức hoạt động STEM/STEAM theo 5E

Tùy mục tiêu, độ tuổi và điều kiện học cụ, giáo viên có thể triển khai theo nhiều hình thức, không nhất thiết tổ chức một giờ “học STEM” tách biệt.

Hoạt động học có chủ đích

Phù hợp với chủ đề có hiện tượng khoa học rõ ràng như vật nổi – vật chìm, ánh sáng và bóng, nước thấm qua vật liệu hay sự nảy mầm. Giáo viên chuẩn bị tình huống, câu hỏi, học cụ và cho trẻ lần lượt trải nghiệm, trao đổi.

Góc khám phá STEM/STEAM trong lớp

Bố trí góc vật liệu với khối lắp ghép, dụng cụ quan sát, cốc đo, các vật liệu an toàn và thẻ nhiệm vụ đơn giản. Trẻ có thể tự chọn hoạt động, thử nhiều lần và kể với bạn về phát hiện của mình. Các giai đoạn 5E được triển khai linh hoạt qua nhiều lượt chơi.

Hai trẻ mầm non tham gia hoạt động lắp ghép và trao đổi sản phẩm trong lớp
Học cụ và hoạt động lắp ghép tạo cơ hội để trẻ thao tác, trao đổi và chia sẻ ý tưởng.

Lồng ghép vào sinh hoạt và vui chơi ngoài trời

Trong hoạt động trồng cây, chơi cát, chăm sóc vườn hoặc quan sát thời tiết, giáo viên khơi gợi câu hỏi và tạo điều kiện cho trẻ theo dõi sự thay đổi. Những tình huống gần gũi thường giúp trẻ vận dụng kiến thức tự nhiên hơn.

Dự án khám phá ngắn theo nhiều buổi

Với những chủ đề cần thời gian quan sát như “Hạt đậu lớn lên thế nào?”, giáo viên có thể phân chia hoạt động qua vài ngày: gieo hạt, dự đoán, theo dõi, so sánh và chia sẻ kết quả. Đây là cách tránh rút ngắn quá mức các bước Explore, Explain và Elaborate.

3. Liên hệ thực tế: Hoạt động “Chiếc thuyền nổi trên nước”

Độ tuổi: 4–6 tuổi. Thời lượng gợi ý: 30–35 phút cho hoạt động khám phá ban đầu, kết hợp hoạt động góc hoặc buổi tiếp theo để thử nghiệm, mở rộng.

Mục tiêu: Trẻ biết dự đoán, thử nghiệm và phân loại một số vật nổi – chìm; nhận ra việc thay đổi hình dạng có thể làm thay đổi cách một vật nổi trên nước; phối hợp cùng bạn, diễn đạt kết quả bằng lời nói và thao tác.

Chuẩn bị: Chậu nước nông, khăn lau, miếng xốp, nắp nhựa lớn, viên sỏi kích thước an toàn, giấy bạc, các khối hoặc đồng xu mô hình đủ lớn để tránh nguy cơ hóc. Có người lớn giám sát trực tiếp khi chơi với nước.

Sơ đồ ví dụ 5E từ khám phá vật nổi chìm đến làm thuyền bằng giấy bạc
Khám phá hiện tượng rồi vận dụng bằng nhiệm vụ làm thuyền: hai trải nghiệm liên kết trong một chủ đề 5E.

Gợi ý tiến trình tổ chức

  1. Gắn kết: Kể chuyện bạn gấu cần đưa đồ chơi qua sông. Cho trẻ đoán vật nào có thể làm thuyền và vì sao.
  2. Khám phá: Từng nhóm thả miếng xốp, nắp nhựa và viên sỏi vào nước; quan sát và phân loại kết quả. Giáo viên ghi nhận dự đoán của trẻ.
  3. Giải thích: Trẻ kể lại vật nào nổi, vật nào chìm và điều khiến mình bất ngờ. Giáo viên giúp trẻ nhận ra không thể chỉ dựa vào kích thước để kết luận một vật nổi hay chìm.
  4. Vận dụng: Trẻ gấp giấy bạc thành thuyền, thử chở vật nhỏ, đếm số lượng và so sánh. Nếu thuyền chìm, các nhóm thử thay đổi hình dạng và cách đặt vật.
  5. Đánh giá: Trẻ chia sẻ cách làm và điều đã học; giáo viên ghi nhận quá trình thử nghiệm, hợp tác, mô tả kết quả, thay vì chỉ chọn “chiếc thuyền đẹp nhất”.

Những câu hỏi giáo viên có thể sử dụng

  • Con dự đoán điều gì sẽ xảy ra trước khi thả vật xuống nước?
  • Con đã quan sát thấy gì? Kết quả có giống dự đoán không?
  • Hai chiếc thuyền làm từ cùng vật liệu nhưng khác hình dạng có giống nhau không?
  • Khi thêm đồ vật, con muốn thử thay đổi điều gì?
  • Lần sau, con sẽ làm khác đi như thế nào?

Cần phân biệt 5E và EDP: Trong ví dụ trên, mục tiêu chính của 5E là khám phá hiện tượng nổi – chìm và vận dụng hiểu biết. Nếu nhiệm vụ trọng tâm chuyển thành thiết kế một chiếc thuyền đáp ứng tiêu chí chịu tải rồi kiểm thử, cải tiến nhiều lần, giáo viên có thể ưu tiên quy trình thiết kế kỹ thuật EDP 5 bước.

4. Những lưu ý khi áp dụng 5E trong lớp mầm non

  • Xuất phát từ câu hỏi của trẻ: Câu hỏi mở có giá trị hơn việc yêu cầu trẻ nhắc lại đáp án.
  • Khám phá trước, giải thích sau: Cho trẻ có trải nghiệm thực tế để làm cơ sở trao đổi.
  • Không ép mọi hoạt động đủ bốn thành tố STEM: Tích hợp lĩnh vực khi thực sự giúp trẻ hiểu và giải quyết nhiệm vụ.
  • Đảm bảo an toàn và tính vừa sức: Vật liệu, thời lượng, kích thước nhóm và yêu cầu sản phẩm phù hợp độ tuổi.
  • Ghi nhận quá trình học: Quan sát, ảnh hoạt động, lời kể và sản phẩm có thể giúp giáo viên nhận thấy sự tiến bộ của trẻ.

5. Kết luận

Mô hình 5E giúp giáo viên tổ chức STEM/STEAM theo một mạch học tập tự nhiên: khơi gợi câu hỏi – trải nghiệm – chia sẻ hiểu biết – vận dụng – đánh giá. Đối với mầm non, giá trị lớn nhất không nằm ở một sản phẩm đúng mẫu mà ở cơ hội trẻ được quan sát, đặt câu hỏi, tự thử nghiệm, hợp tác và vui với điều mới khám phá.

Khi được áp dụng linh hoạt trong tiết học, góc chơi, sinh hoạt hoặc dự án nhỏ, 5E có thể trở thành công cụ thiết thực để giáo viên xây dựng môi trường học tập lấy trẻ làm trung tâm.

Tham khảo chuyên môn: BSCS Science Learning – 5E Instructional Model; San Diego County Office of Education – 5E Model of Instruction.

ĐỒNG HÀNH CÙNG NHÀ TRƯỜNG

Biến ý tưởng hay thành giờ học vui.

Tìm hiểu giải pháp STEM/STEAM và các hoạt động phù hợp với lớp học của bạn.

Trao đổi cùng chúng tôi